AR pijaca klasika: Ne sudi o knjizi po naslovu

Davna 1965. godina i dalje zauzima posebno mesto u kolektivnoj memoriji ljubitelja takozvanih Moparovih legendi (kombinacija reči „Motor“ i „Parts“, generalno se koristi da označi sve modele korporacije Chrysler), ne samo zbog inženjerskih dostignuća, već i zbog jednog od najkontroverznijih poteza u istoriji američkog automobilskog sporta.

Čelnici takmičenja NASCAR su, nakon pritužbi Forda, zabranili Chryslerov motor Hemi zbog tvrdnji da nije bio dostupan u serijskim drumskim automobilima i samim tim nije homologovan za profesionalni auto-moto sport. Taj potez je pokrenuo lanac događaja koji će zauvek promeniti trkačku scenu.

Odgovor iz Detroita bio je jednako brutalan koliko i genijalan. Kompanija Chrysler, umesto povlačenja, razvila je paket A990, fabrički pripremljen komplet za takmičarske potrebe, koji je pretvorio modele kao što su Plymouth Belvedere (sa priloženih fotografija) i Dodge Coronet u čiste trkačke mašine homologovane za jurnjavu na pravcu.

U srcu ove priče nalazi se legendarni motor 426 Hemi, poznat i pod nadimkom „The Elephant“ („Slon“). Nastao iz ambicije Chryslerovih inženjera da vrate dominaciju na stazama, ovaj agregat sa poluloptastim komorama sagorevanja postao je simbol sirove američke snage. Njegov debi na trci Daytona 500 1964. godine bio je samo uvod u ono što će uslediti: dominaciju na pravoj liniji ubrzanja.

Model koji je tu tehnologiju pretvorio u oružje bio je Plymouth Belvedere A990 iz 1965. godine. Ovaj automobil nije bio zamišljen za svakodnevnu vožnju, već za profesionalne trke u kategoriji Super Stock. U njegovoj suštini nalazila se trkačka verzija motor 426 Hemi sa kompresijom od 12,5:1, aluminijumskim glavama i magnezijumskim usisnim sistemom sa dvostrukim karburatorima Holley. Brojka 426 se inače odnosi na radnu zapreminu u kubnim inčima, što ujedno označava 7,0 litara.

Iako je fabrika zvanično deklarisala oko 425 konjskih snaga, realni potencijal približavao se granici od 500 „grla“, što je u to vreme bilo dovoljno da se četvrt milje (402 metra) pređe za oko 11,5 sekundi, što je brojka koja je tada delovala gotovo nadrealno za automobil „sa ulice“.

Belvedere je, da bi se postigao taj nivo performansi, podvrgnut radikalnoj dijeti. Uklonjeni su grejanje, radio, zvučna izolacija, pa čak i tepisi. Zamenjena su stakla, pojednostavljen enterijer, a karoserija je dodatno olakšana tanjim limovima. Svaki gram bio je podređen jedinom cilju, ubrzanju.

Belvedere je u ponudi iz 1965. godine postojao u tri verzije: osnovni Belvedere I, luksuzniji Belvedere II i top verzija Satellite. Međutim, upravo je osnovni model postao baza za transformaciju A990, zahvaljujući manjoj masi i jednostavnoj konstrukciji.

Cena takvog inženjerskog ekstremizma nije bila mala. Dok je standardni Belvedere I koštao oko 2.400 dolara (oko 25.160 „zelembaća“ u današnjoj vrednosti novca), paket A990 je podizao cenu na približno 4.500 najmanjih zelenih novčanica (današnjih 47.170 dolara), gotovo duplo više, čime je ovaj automobil postao ekskluziva čak i u kontekstu zlatne ere američkog mišićavog automobilizma.

Konkurencija je bila žestoka i raznovrsna. Chevrolet je odgovarao sa motorima 396 i 409, dok je Ford uzvraćao paketom FE 427 R-code. Pontiac je nudio Super Duty 421, dok je Chrysler paralelno razvijao i konfiguracije Max Wedge kao alternativu ekstremu Hemi. Ukoliko podelite spomenute cifre sa brojem 61, dobićete radnu zapreminu u litrima.

U tom okruženju nastao je mali broj pravih fabričkih legendi. Samo 101 primerak  Belvederea Hemija A990 proizveden je 1965. godine, od čega je tek jedanaest imalo ručni četvorostepeni menjač. Svaki od njih danas predstavlja istorijski artefakt, a ne samo automobil.

Jedan od tih primeraka, automobil broj 44, imao je život dostojan muzeja. Prvobitno isporučen u saveznoj državi Floridi, kasnije restauriran početkom 21. veka, bio je deo kolekcije i čak izložen u muzeju Walter P. Chrysler u Mičigenu. Njegova aukcijska istorija potvrđuje status kultnog predmeta, prodaja 2017. godine dostigla je više od 120.000 dolara, a danas se ponovo vraća na aukciju, spreman da još jednom ispriča priču o eri kada su se pravila pisala na četvrt milje.

Zoran Tomasović

Slike: Mecum

(58)